Potreba unapređenja kvaliteta i relevantnosti stručnog obrazovanja i osposobljavanja u Bosni i Hercegovini prepoznata je kroz različite studije i izvještaje te, tamo gdje postoje, strateške okvire razvoja obrazovanja.
Relevantnost stručnog obrazovanja i osposobljavanja odnosi se na stepen u kojem znanja i vještine koje obrazovni sistem razvija kod učenika i polaznika odgovaraju stvarnim potrebama privrede, razvoja i širim društvenim potrebama.
Standardi zanimanja predstavljaju prvu stepenicu u tom procesu.
Kao mehanizam u rukama nadležnih vlasti, standardi zanimanja služe:
- da se napravi aktuelni inventar svih grupa poslova i dužnosti koje se u jednom zanimanju obavljaju, kao i pripadajućih sposobnosti i poželjnih stavova relevantnih za obavljanje zanimanja;
- da se zanimanje pozicionira u odnosu na druga srodna zanimanja u sektoru i povezanim djelatnostima, kako horizontalno tako i vertikalno;
- da se identifikuju područja zapošljavanja i potrebe tržišta rada za tim zanimanjem, kao i mogućnosti profesionalnog razvoja i karijernog napredovanja;
- da se sagledaju tipično radno okruženje i uslovi rada, zakoni i propisi koji ih uređuju te specifični zahtjevi za obavljanje zanimanja;
- da se utvrdi potrebni nivo kvalifikacija i stručne spreme za obavljanje zanimanja te da se nadležnim vlastima daju preporuke za daljnje postupanje.
Uzimajući u obzir da se promjene uzrokovane tehnološkim razvojem dešavaju u kontinuitetu, standard zanimanja sadrži i prijedlog roka njegovog važenja za potrebe izrade standarda kvalifikacija. Ukoliko je, na primjer, preporuka da standard zanimanja važi tri godine, nakon tog perioda potrebno je izvršiti njegovu reviziju kako bi se utvrdilo da li kvalifikaciju treba mijenjati i u kojoj mjeri.
Već u samom standardu zanimanja bilježe se i aktuelna očekivanja poslovnog sektora, poput pojave hibridnih profila, povećane potražnje za vještinama u novim oblastima, rasta značaja održive i pametne energije i slično, u zavisnosti od zanimanja i sektora.
Ukratko, standard zanimanja, govoreći jasnim jezikom poslovnog svijeta, definiše osnovu za izradu standarda kvalifikacija, odnosno nastavnih planova i programa te predstavlja mehanizam koji na najdirektniji način doprinosi osiguranju relevantnosti stručnog obrazovanja i osposobljavanja za potrebe tržišta rada.
Standard kvalifikacija može se zasnivati na jednom ili više standarda zanimanja i predstavlja domen odluke nadležnih obrazovnih vlasti koja počiva na informacijama i analizama koje dolaze iz sektora privrede. Ta odluka se, između ostalog, zasniva na:
- analizi razvojnih potreba privredne grane odnosno sektora;
- procjeni širine kvalifikacije s ciljem osiguranja zapošljivosti učenika po izlasku na tržište rada;
- analizi (javnih) troškova i potencijalnih posljedica uvođenja uskih kvalifikacija za društvo, ekonomiju i pojedinca, kako u kratkoročnom tako i u srednjoročnom periodu.
Autor teksta: Snježana Đuričić, vanjski saradnik/konsultant na projektu EU za obrazovanje i zapošljavanje